THUỐC CHỐNG NÔN – CÓ PHẢI LOẠI NÀO CŨNG GIỐNG NHAU?

Buồn nôn có thể do nguyên nhân nào?

Buồn nôn là một phản xạ bảo vệ của cơ thể – một “tín hiệu cảnh báo” cho thấy hệ tiêu hóa, tiền đình hoặc não đang bị kích thích bất thường.
Trung tâm điều khiển phản xạ nôn nằm ở hành não, tiếp nhận tín hiệu từ nhiều cơ quan:

• Dạ dày – ruột: khi bị viêm, đầy hơi, hoặc nhiễm khuẩn, ngộ độc thực phẩm,…
• Tiền đình: khi thay đổi tư thế, di chuyển (như say tàu xe).
• Vỏ não: khi chịu căng thẳng, lo âu hoặc kích thích cảm xúc.
• Máu: khi có độc tố, thuốc hoặc hóa chất (buồn nôn khi nhiễm độc, xạ trị, hóa trị liệu,…)
• Buồn nôn trong thai kỳ (nghén): Do thay đổi nội tiết tố khi mang thai, hệ tiêu hóa nhạy cảm hơn, do tâm lý,…

Hình 1. Buồn nôn có thể do nhiều nguyên nhân

Chính vì vậy, điều trị triệu chứng buồn nôn không thể áp dụng “một đơn cho tất cả”. Cần hiểu đúng nguyên nhân thì mới chọn đúng loại thuốc hoặc biện pháp phù hợp.

Mỗi nhóm thuốc – một cơ chế riêng

Hiện nay, nhiều thuốc có thể giúp giảm triệu chứng nôn. Nhưng mỗi nhóm thuốc khác nhau lại có cơ chế tác dụng khác nhau:

Nhóm kháng dopamin

Ví dụ: domperidon, itoprid, metocloramid,…

Tác dụng: ức chế trung tâm nôn ở não, đồng thời tăng nhu động dạ dày – ruột, giúp giảm triệu chứng buồn nôn sau ăn, khó tiêu, đầy bụng,…

Tác dụng không mong muốn: ảnh hưởng nhịp tim, nguy hiểm khi đang bị tắc ruột,…

Nhóm kháng histamin H₁

Ví dụ: dimenhydrinat, meclizin, promethazin,…

Tác dụng: Giảm kích thích ở vùng tiền đình và trung tâm nôn, thường dùng cho: say tàu xe, chóng mặt, rối loạn tiền đình nhẹ.

Tác dụng không mong muốn: buồn ngủ, khô miệng, giảm tập trung – nên tránh khi lái xe hoặc làm việc cần tỉnh táo.

Nhóm kháng cholinergic

Ví dụ: Miếng dán chứa scopolamin (hyoscin).

Tác dụng: Hiệu quả cao trong say tàu xe hoặc nôn do kích thích mê đạo. Thường là miếng dán sau tai, tác dụng kéo dài 72 giờ.

Tác dụng không mong muốn: khô miệng, nhìn mờ, lú lẫn (đặc biệt ở người lớn tuổi).

Nhóm đối kháng serotonin (5-HT3 antagonist)

Ví dụ: Ondansetron, Granisetron.

Tác dụng: ngăn chặn tín hiệu nôn do thuốc hóa trị hoặc phẫu thuật. Thường dùng tại bệnh viện, không khuyến cáo tự ý dùng vì chi phí cao và chỉ hiệu quả trong một số nguyên nhân đặc thù.

Tác dụng không mong muốn: đau đầu, táo bón hoặc tiêu chảy, nóng đỏ mặt,…

Hình 2. Có nhiều nhóm thuốc chống nôn với cơ chế tác dụng khác nhau

Như vậy, hiểu sai hoặc dùng sai nhóm thuốc có thể khiến tình trạng không cải thiện – thậm chí gây thêm tác dụng phụ như buồn ngủ, khô miệng, hoặc rối loạn vận động.

Dùng thuốc chống nôn sai cách – nguy hiểm tiềm ẩn

Nhiều người có thói quen tự mua thuốc khi buồn nôn mà không xác định rõ nguyên nhân. Điều này có thể dẫn đến nguy hiểm nếu dùng sai thuốc:

• Che lấp triệu chứng bệnh nguy hiểm, như viêm ruột thừa, tắc ruột, xuất huyết tiêu hóa.
• Gây tác dụng không mong muốn lên hệ thần kinh – cơ (run, loạn trương lực cơ,…).
• Tăng nguy cơ tương tác thuốc, khi dùng cùng thuốc an thần, kháng sinh hoặc thuốc dạ dày.
• Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người bệnh gan – thận cần được bác sĩ chỉ định rõ ràng trước khi dùng bất kỳ loại thuốc chống nôn nào.

Hình 3. Các đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ em không nên tự ý sử dụng thuốc chống nôn

Sử dụng thuốc chống nôn an toàn – hiệu quả

Để thuốc phát huy tối đa tác dụng và hạn chế rủi ro, người bệnh cần lưu ý:

• Không tự ý dùng nếu chưa biết rõ nguyên nhân buồn nôn.
• Không phối hợp nhiều thuốc chống nôn cùng lúc, vì dễ gây quá liều hoặc tương tác thuốc nguy hiểm
• Báo cho bác sĩ nếu đang dùng các thuốc khác, đặc biệt là thuốc tim mạch, kháng nấm hoặc kháng sinh,…
• Nếu buồn nôn kéo dài, kèm đau bụng dữ dội, sốt, nôn ra máu hay sụt cân nhanh – đó có thể là dấu hiệu của bệnh lý nghiêm trọng cần được thăm khám sớm.

Kết luận

Thuốc chống nôn không phải “giống nhau cho mọi trường hợp”. Mỗi loại hướng đến một cơ chế và nguyên nhân khác nhau, do đó việc lựa chọn thuốc cần dựa trên đánh giá lâm sàng cụ thể. Sử dụng đúng thuốc, đúng nguyên nhân sẽ giúp kiểm soát triệu chứng an toàn và hiệu quả – trong khi lạm dụng hoặc dùng sai có thể khiến cơ thể phải “trả giá” bằng những phản ứng bất lợi. Khi buồn nôn kéo dài hoặc đi kèm dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn và điều trị đúng hướng.